Παρά την κοπιαστική βιοπάλη στα χωράφια, ο πατέρας μου συνήθιζε να με καθίζει στα γόνατά του όταν ήμουν παιδί. Πριν καν ανασάνει από το βάρος της ημέρας, με μάτια που άστραφταν από ενθουσιασμό, ξεκινούσε τη διήγηση: «Μια φορά κι έναν καιρό, ο βασιλιάς της Ιθάκης, Οδυσσέας…».
Από εκείνη τη
στιγμή, ο χρόνος μετασχηματιζόταν μέσα από τη βροντερή, μελωδική φωνή του. Ο
Οδυσσέας ήταν ο αγαπημένος μας ήρωα· οι περιπέτειές του προκαλούσαν ταυτόχρονα
δέος και γαλήνη. Κρυφά, ίσως τον ζήλευε για τα μακρινά του ταξίδια, και παρά
την οργή του Ποσειδώνα, αναθαρρούσε, γνωρίζοντας πως η σοφία της Αθηνάς παρείχε
σταθερή προστασία.
Πέραν της
ποιητικής της διάστασης, η Οδύσσεια διακρίνεται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον
δομικό χαρακτηριστικό: την παράδοξη και πολύπλοκη διαχείριση της χρονικής ροής.
Ενώ σύγχρονες κινηματογραφικές παραγωγές—όπως οι πολυσυζητημένες υπερπαραγωγές
του Νόλαν—επιστρατεύουν πολύπλοκα, αλληλοεπικαλυπτόμενα χρονικά επίπεδα, το
αποτέλεσμα συχνά διολισθαίνει σε έναν τεχνητό, εγκεφαλικό εντυπωσιασμό. Εκεί όπου
το σύγχρονο Χόλιγουντ εγκλωβίζεται σε επιτηδευμένα “woke” κοινωνικά κηρύγματα, κουραστικούς νεωτερισμούς
και επιφανειακά ψηφιακά εφέ για να καλύψει την υπαρξιακή του ένδεια, ο Όμηρος
πέτυχε μια οργανική και αληθινά μεταφυσική χρονική καμπύλωση σχεδόν 3.000
χρόνια πριν. Χωρίς την ανάγκη τεχνητών διαλογικών υποδείξεων ή ιδεολογικών
κατασκευών, το ελληνικό έπος βασίστηκε αποκλειστικά στην καθαρή, αιώνια
ποιητική ιδιοφυΐα για να συλλάβει το υπαρξιακό βάθος του χρόνου. Ο Όμηρος δεν
επέβαλλε ποτέ την όποια «ιδεολογία» είχε, γι΄αυτό και το έργο του αγγίζει όλους
τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως πολιτισμού.
Η Διπλή Φύση του
Χρόνου: Παρελθόν, Παρόν και Μέλλον σε Δίνη
Ενώ η Ιλιάδα
συνιστά μια αφήγηση εστιασμένη στη νεότητα και τη φυγή, η Οδύσσεια αποτελεί την
κατεξοχήν πραγματεία πάνω στη μέση ηλικία, τη μνήμη και την επιστροφή. Τα δύο
έπη υιοθετούν διαφορετικές οπτικές γωνίες ως προς την αντίληψη του χρόνου,
αναδεικνύοντας τις θεμελιώδεις αντιθέσεις της ανθρώπινης εμπειρίας.
Πέρα από τους
αυστηρούς μαθηματικούς ορισμούς, η κατανόηση του χρόνου συνδέεται στενά με τις
μόνιμες, μη αντιστρεπτές μεταβολές που υφίσταται ο άνθρωπος. Στην Οδύσσεια, η
χρονική δομή αμφιταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο κεντρικές θεωρητικές συλλήψεις:
Η Ολιστική /
Συνεκτική Εκδοχή: Το παρόν εμπεριέχει ταυτόχρονα το παρελθόν και το μέλλον,
ακυρώνοντας την αυστηρή διαχωριστική τους απόσταση.
Η Γραμμική /
Διαδοχική Εκδοχή: Ο χρόνος νοείται ως μια αλληλουχία ρεουσών καταστάσεων, όπου
το παρόν προαναγγέλλει το μέλλον και ολοκληρώνει το παρελθόν.
Η βαθύτερη φύση
του χρόνου υπερβαίνει την καθαρή μαθηματική περιγραφή· αποκαλύπτεται μέσα από
την ποιητική σύνθεση, όπου οι διάφορες χρονικές βαθμίδες συμπλέκονται οργανικά.
Το «Νόστιμον
Ήμαρ» ως Αόρατο Σημείο Αναφοράς
Ο Οδυσσέας
προσανατολίζεται προς το μέλλον ενώ ταυτόχρονα υφίσταται τις συνέπειες των
σφαλμάτων του παρελθόντος. Ολόκληρο το έπος συγκλίνει προς το «νόστιμον
ήμαρ»—την ημέρα της επιστροφής και της τελικής αποκατάστασης. Για είκοσι έτη,
θνητοί και θεοί προσδοκούν τη στιγμή αυτή, καθιστώντας την φαινομενικά
ανέφικτη. Στο πρώτο τμήμα του έργου, ο ήρωας παραμένει απών, ενώ δεσπόζει το
αγωνιώδες ερώτημα του Τηλέμαχου σχετικά με τον χρόνο της επιστροφής.
Όταν τελικά ο
Οδυσσέας εμφανίζεται στη χώρα των Φαιάκων, η άφιξή του στην Ιθάκη
πραγματοποιείται μέσω μιας σειράς παράδοξων συνθηκών:
Ο Ήρωας
Αφικνείται εν Κοιμήσει: Δεν παρατηρεί την πατρίδα του καθώς πλησιάζει.
Εξαφάνιση των
Μαρτύρων: Ο Ποσειδώνας απολιθώνει το πλοίο των Φαιάκων, αφαιρώντας κάθε
εξωτερική μαρτυρία της μεταφοράς.
Αναστολή της
Αναγνώρισης: Ξυπνώντας σε μια άγνωστη ακτή, μεταμφιέζεται σε ζητιάνο,
αναβάλλοντας την αποκάλυψη της ταυτότητάς του.
Η ακριβής στιγμή
κατά την οποία το μέλλον μετατρέπεται σε παρελθόν παραμένει ασύλληπτη. Η
επιστροφή αναβάλλεται διαρκώς, λειτουργώντας συμβολικά όπως το πέπλο της
Πηνελόπης, το οποίο υφαίνεται την ημέρα και ξηλώνεται τη νύχτα. Η χρονική αυτή
εκκρεμότητα επιλύεται μόνο κατά τη δοκιμασία του τόξου, όπου το κειμήλιο του
παρελθόντος μετατρέπεται στο όργανο που διασφαλίζει το μέλλον.
Το Μέλλον ως
Προδιαγεγραμμένη Πραγματικότητα
Στη δομή της
Οδύσσειας, ο χρόνος παρουσιάζει υψηλό βαθμό αιτιοκρατίας. Από την εισαγωγή του
έργου, η θεά Αθηνά προαναγγέλλει την πτώση των μνηστήρων, ενώ η αφηγηματική
ανέλιξη επιβεβαιώνει την προδιαγεγραμμένη πορεία:
Ο Μάντης
Τειρεσίας: Στη Νέκυια, ο νεκρός μάντης διατηρεί τη μνήμη του απώτατου
παρελθόντος ενώ παράλληλα προλέγει το απώτερο μέλλον—μέχρι τη στιγμή που ο
Οδυσσέας θα βαδίζει στην ηπειρωτική χώρα φέροντας κουπί στον ώμο.
Οι Αοιδοί
(Φήμιος, Δημόδοκος): Ως λειτουργικοί φορείς της ομηρικής τέχνης, υμνούν τη δόξα
των ηρώων, διατηρώντας τη συλλογική μνήμη ζωντανή.
Η Παρέμβαση των
Νεκρών: Οι σκιές του Άδη, όπως ο Αγαμέμνων, καθοδηγούν και επηρεάζουν τις
αποφάσεις των ζωντανών.
Υπό αυτό το
πρίσμα, παρελθόν και μέλλον λειτουργούν ως κατοπτρικές έννοιες. Ανάμεσά τους,
το παρόν συρρικνώνεται στιγμιαία—όπως η ημέρα της επιστροφής, η οποία
καταφθάνει ενώ ο ήρωας τελεί σε κατάσταση ύπνου.
Σημειώσεις & Αναφορές
Το παρόν δοκίμιο
βασίζεται σε αναλυτικούς προβληματισμούς εμπνευσμένους από το έργο του Ivar Ekeland, «Τα Μαθηματικά και το Απροσδόκητο» (Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα, 1993).
